Selecteer een pagina
Spel in de rekenles

Spel in de rekenles

Spel heeft een belangrijke plek in mijn onderwijs. Dat is altijd zo geweest en dat blijft zo. Jonge kinderen leren door te doen, te bewegen, te herhalen en te ervaren. Spel kan daarin een krachtige vorm zijn. Het motiveert, activeert en nodigt uit tot interactie. Maar spel zorgt niet automatisch voor beheersing van doelen. 

Spel is geen garantie voor leren

In de praktijk wordt spel soms ingezet omdat het leuk is, afwisselend of omdat het past bij jonge kinderen. Dat is begrijpelijk. Maar spel op zichzelf zegt nog niets over wat er geleerd wordt.

Zonder helder doel en zonder doordachte opzet blijft spel een activiteit. Leerlingen zijn bezig, maar het is niet altijd duidelijk wat ze leren, waarom ze dat doen en hoe dat aansluit bij wat volgt.

Spel is krachtig als het didactisch klopt.

Goed spel vraagt vakmanschap

Goed spel ontstaat niet alleen door een leuk idee, maar door bewuste keuzes. Daarom werk ik met heldere criteria voor spel in de rekenles. Criteria die helpen om te bepalen of spel het leren daadwerkelijk ondersteunt. Deze werk ik ook uit in mijn online cursus Spel in de rekenles.

Goed spel is onder andere doelgericht, sluit aan bij de leerlijn, biedt veel effectieve rekentijd, nodigt uit tot denken en geeft leerlingen feedback op hun handelen. Spel dat aan deze voorwaarden voldoet, ondersteunt het leren. Spel dat dit niet doet, leidt af. Hoe leuk het ook is.

Spel en instructie versterken elkaar

Spel vervangt geen instructie. Maar het kan instructie wél verdiepen en versterken.

Na een duidelijke instructie kan spel oefening betekenisvol maken. Vanaf de JULLIE/JIJ-fase kan spel een mooie aanvulling zijn als je een coöperatieve vorm gebruikt. Soms laat spel herhaling ook minder zwaar voelen. En wanneer je als leerkracht meespeelt geeft het inzicht in hoe leerlingen denken. Door mee te spelen ontstaat bovendien een natuurlijke gelegenheid voor een rekengesprek. Ik zeg win-win!

We laten leerlingen vaak hardop lezen om te horen hoe het gaat. Hardop rekenen doen we veel minder,  terwijl daar juist waardevolle informatie zit over strategieën, begrip en misvattingen.

Waar ik nu sta

In de loop van de jaren is mijn kijk op spel verdiept. En durf ik ook keuzes te maken. Niet elk doel vraagt om een spel. Vaak is een andere werkvorm effectiever, rustiger of helderder.

Ik gebruik spel nog elke week,  maar niet meer vanzelfsprekend.

Door jarenlange praktijkervaring én door veel te lezen over hoe leren werkt, ben ik bewuster gaan kiezen wanneer spel het leren ondersteunt en wanneer een andere aanpak effectiever is. Spel is voor mij een doordachte didactische keuze. Veel meer hiervoor kom je te weten in mijn online cursus Spel in de rekenles.

Tot slot

In deze blogreeks heb ik laten zien hoe ik kijk naar rekenonderwijs:
doelgericht, met professionele regie, waarin methodes, instructie en spel allemaal een plek hebben.  

Leerlijnen als kompas

Leerlijnen als kompas

Rekenen is geen verzameling losse onderwerpen. Getalbegrip, bewerkingen, automatiseren, meten en meetkunde bouwen op elkaar voort. Wat vandaag wordt aangeboden, is altijd verbonden met wat eraan voorafging en met wat later nodig is. De leerlijnen van het onderwijs.  

Rekenkennis is stapelbaar. En juist daarom mogen er geen hiaten ontstaan. Wanneer de basis niet stevig genoeg is, werkt dat door in het leren van de leerling.

Leerlingen hebben geen losse leerjaren nodig,

maar een samenhangend leerproces.

Voorkennis en vooruitkijken

Werken vanuit leerlijnen betekent dat je twee kanten op kijkt. Terug en vooruit:

Welke voorkennis is nodig om dit doel te kunnen bereiken?
Wat moeten leerlingen hierna beheersen om verder te kunnen?

Die vragen maken het onderwijs scherper. Ze voorkomen dat doelen op zichzelf komen te staan of dat vaardigheden worden aangeboden zonder duidelijke plek in de opbouw. Leerlijnen helpen om te zien wat essentieel is, wat logisch voorafgaat en wat later verdiept kan worden. 

Professioneel handelen doe je niet alleen

Werken vanuit leerlijnen vraagt om professioneel handelen binnen een team. Niet door eindeloos af te stemmen, maar door inhoudelijk met elkaar in gesprek te blijven over het rekenonderwijs.

Wat willen we graag zien in deze leerlijn? Wat is richting het VO de ultieme opbrengst? Welke strategieën komen terug en welke hanteren wij?  Welke kennis is daarvoor nodig (feiten, procedurele, metacognitieve)? Wat kunnen we in eerdere leerjaren bijdragen? Wat kunnen andere leerjaren doen om de kennis te blijven onderhouden? 

Sommige onderdelen vragen extra scherpte. Meten en meetkunde zijn daar een goed voorbeeld van. Ze krijgen in methodes vaak minder regelmatig aandacht, terwijl het vaardigheden zijn die herhaling en onderhoud nodig hebben. Zonder bewuste keuzes zakt dit weg en dat merk je later in de opbouw. Opeens kunnen de leerlingen niet meer klokkijken, terwijl jij ze het wel had aangeleerd. Herken je dat?

Kennis van leerlijnen maakt dat zichtbaar. Het helpt om te zien waar bijsturing, verdieping of herhaling nodig is, ook wanneer de methode daar niet vanzelf toe aanzet.

Door dit soort vragen samen te bespreken ontstaat gedeeld begrip. Dat maakt overdracht sterker  en het onderwijs voor leerlingen herkenbaar en samenhangend. Zelf heb ik ook ervaren dat iets waarvan ik dacht dat het minder belangrijk was, later juist cruciaal bleek binnen de leerlijn. Juist het gesprek daarover maakt dat zichtbaar. En het zijn soms maar hele kleine dingen. 

Plannen van het rekenonderwijs

Leerlijnen helpen bij het plannen van onderwijs.

  • Wat bied ik aan?
  • Wanneer is instructie nodig?
  • Hoeveel tijd vraagt inoefening?
  • Wanneer kan de groep verder?

Te lang blijven hangen bij één onderwerp helpt niet, want leerlijnen lopen door. Maar te snel doorgaan zonder beheersing ondermijnt de opbouw. Soms ga je sneller, omdat de basis stevig is. Soms vertraag je, omdat een tussenstap cruciaal blijkt. Dat is geen volgen van een methode, maar sturen op ontwikkeling.

Kennis van leerlijnen helpt om hierin bewust te kiezen.

Werk met een periodeplanning

Om zicht te houden op de komende leerdoelen is een periodeplanning of doelenplanner (Peters & Simons, 2025) een krachtig hulpmiddel. Het helpt om een overzichtelijke periode te plannen en maakt flexibel werken met niveaugroepen eenvoudiger.

Gebruik de methodeleerlijn doelgericht. Kijk wat voorafgaat en wat volgt. Door doelen in te plannen dwing je jezelf om stil te staan bij de vraag: wat hebben mijn leerlingen nu nodig zodat ze daar later profijt van hebben.

Goed omgaan met verschillen begint bij een sterk groepsaanbod. Wanneer de basisinstructie staat en aansluit bij de leerlijn en de voorkennis, leert het grootste deel van de groep mee. Dán ontstaat er tijd en ruimte voor verdieping en gerichte ondersteuning.

Tot slot

Leerlijnen zijn een kompas. Ze helpen je om overzicht te houden, rust te bewaren en onderwijs te geven dat klopt in samenhang en opbouw. Ze maken je minder afhankelijk van materialen en sterker in je professionele regie. Wanneer het doel en de leerlijn helder zijn, wordt ook de keuze voor werkvormen bewuster. Spel kan daarin een waardevolle rol spelen. In de volgende blog ga ik in op spel als middel: krachtig, mits doordacht.

Meer lezen over het gebruik van periodeplanningen of doelenplanners?  

Keuning, T., Van Geel, M., & Smienk-Otten, C. (2022). Differentiëren in 5, 4, 3… Stem je onderwijs af op verschillen tussen leerlingen (2e druk). Pica.

Peters, M. & Simons, N. (2025). TIB Tools. Werk doelgericht met niveauverschillen. 7 aanraders. Instondo.

In mijn online cursussen laat ik concreet zien hoe je met een periodeplanning werkt.

 

Instructie als vakmanschap

Instructie als vakmanschap

Goede instructie draait om het leren ordenen. Jij helpt leerlingen begrijpen waar ze staan, wat ze leren en waar ze naartoe werken. Zonder die richting zijn  leerlingen waarschijnlijk wel bezig, maar niet doelgericht. Ze oefenen, maar bouwen hun kennis niet samenhangend op.  Duidelijke, doelgerichte instructie helpt leerlingen bouwen aan een samenhangend netwerk van begrip, procedures en toepassingen. 

Instructie begint voor de uitleg

Instructie start bij het activeren van voorkennis. Nieuwe kennis krijgt betekenis wanneer leerlingen die kunnen verbinden met wat ze al weten. Door voorkennis op te halen zie je of het fundament aanwezig is en of je lesdoel op dit moment past. Tegelijk verzamel je als leerkracht informatie over het denken van leerlingen. Goed rekenonderwijs sluit voortdurend aan bij wat leerlingen kunnen en vraagt om observeren en bijsturen.

Instructie is interactie

Effectieve instructie is uitleggen, voordoen, hardop denken, vragen stellen, leerlingen laten verwoorden, strategieën vergelijken en samen redeneren. Niet alleen het antwoord telt, maar het denken erachter. Door denken zichtbaar te maken, kun je misconcepten signaleren en bijsturen. Zonder duidelijke instructie blijven foutenpatronen eerder verborgen en groeien verschillen tussen leerlingen sneller dan dat ze kleiner worden. 

We laten leerlingen bij lezen hardop lezen om hun proces te horen.

Bij rekenen zouden we minstens zo nieuwsgierig moeten zijn naar het denken achter de som.

Te snel loslaten vergroot verschillen

In de praktijk wordt instructie soms ingekort of vervangen door ga maar samen oefenen. Dat lijkt activerend, maar het risico is groot dat onduidelijke of foutieve strategieën zich verspreiden. Juist bij rekenen is dat kwetsbaar, omdat nieuwe kennis voortbouwt op bestaande kennis. Loslaten kan als er een gedeelde basis is van begrip, taal en strategieën. 

Instructie vraagt om kennis

Goede instructie is doelgericht. Je weet welk lesdoel centraal staat, welke voorkennis nodig is en waar dit doel past binnen de leerlijn. Je kiest bewust voorbeelden, modellen en strategieën en denkt vooraf na over veelvoorkomende fouten.

Daarnaast weet je welke kennis centraal staat: gaat het om feitenkennis, procedurele kennis of metacognitieve kennis (Ruijssenaars & Ruijssenaars, 2021)? Dat onderscheid is bepalend voor hoe je instrueert, welke vragen je stelt en waar je tijdens de les op let. Als je scherp hebt wat er geleerd moet worden, kun je tijdens de instructie doelgericht inspelen op wat leerlingen laten zien.

Instructie maakt verschillen zichtbaar

Instructie en differentiatie horen bij elkaar. Tijdens instructie zie je wie het begrijpt, wie nog ondersteuning nodig heeft en wie verder kan. Ook sterke rekenaars hebben instructie nodig om hun denken te verdiepen en verbanden te zien. Hebben zij structureel geen instructie nodig, dan zijn de doelen waarschijnlijk te eenvoudig. Gelukkig groeit de aandacht voor denkvragen en verdiepende instructie.

Tijdens instructie bouw je bewust twee soorten momenten in.

Controle-van-begrip-vragen

Dit zijn gerichte vragen aan de groep om te horen hoe leerlingen denken. Hier is het belangrijk dat niet alleen de snelle denkers of sterke rekenaars aan het woord komen. Juist de antwoorden van andere leerlingen geven zicht op het begrip in de groep.

Checkmomenten

Tijdens checkmomenten laat iedereen actief zien waar hij staat ten opzichte van het doel. Denk aan wisbordjes, korte opdrachten of een tussenopgave die alle leerlingen maken. Dit zijn denk- en laat-zien-momenten. Ze geven jou directe informatie: wie heeft het doel al behaald, wie zit nog in het proces en wie heeft extra ondersteuning nodig. Zo wordt instructie dynamisch en formatief.

Flexibel groeperen

Dat betekent ook dat verlengde instructie geen vaste groep is. Zelfs sterke rekenaars kunnen aanschuiven wanneer een lesdoel niet begrepen is. En niet iedere leerling die moeite heeft met rekenen hoeft automatisch elke keer bij de verlengde instructie te zitten.

Groepeer flexibel, op basis van wat je tijdens de les ziet.

Instructie is het fundament onder oefenen, verdiepen, differentiëren en zelfstandig werken. Zonder instructie wordt onderwijs een verzameling activiteiten. Met instructie wordt het een leerproces waarin leerlingen stap voor stap bouwen aan begrip, vaardigheid en inzicht. En precies daar ligt vakmanschap.

Tot slot

Goede instructie staat niet op zichzelf. Ze is altijd verbonden met wat voorafgaat (de voorkennis) en wat volgt. In de volgende blog ga ik in op de rol van leerlijnen en waarom die niet beperken, maar juist vrijheid geven.

Ruijssenaars, W. & Ruijssenaars-Elshoff, C. (2021). Berekend! Van rekenprobleem tot dyscalculie. Gompel & Svacina. 

Meer lezen over betekenis en doelgericht reken-wiskundeonderwijs in groep 3 – 8? 

Hickendorff, M. & Kool, M.(2026). Leidraad betekenisvol en doelgericht reken-wiskundeonderwijs in groep 3-8. Nationaal Kennisinstituut Onderwijs.

https://www.onderwijskennis.nl/node/7194

Van methode loslaten naar bewust kiezen

Van methode loslaten naar bewust kiezen

Er is een periode geweest waarin ik volledig zonder methode werkte. Niet omdat ik tegen het werken met methodes was, maar omdat het niet klopte. De resultaten voldeden niet, het sloot onvoldoende aan bij groep 3 en ik voelde steeds sterker: dit kan anders en beter. Dus ik gooide het roer om.

Zelf bouwen vanuit doelen en leerlijnen

Ik begon een eigen werkwijze te ontwikkelen. Vanuit leerlijnen, vanuit doelen en met oog voor hoe jonge kinderen leren. Ik koos bewust voor veel doen, ervaren, herhalen en verdiepen. Minder op papier en meer doen. Minder volgen en meer denken. Dat werkte voor mij en de leerlingen. De resultaten verbeterden. En het onderwijs voelde weer van mij. In die periode werd mijn werkwijze bekroond met de Drentse Onderwijsprijs.

Wat volledig zelf werken vraagt

Maar die manier van werken vroeg ook veel. Ik stond vier dagen voor de klas, overzag het geheel en droeg het grote plaatje zelf. Ik wist waar ik naartoe werkte, welke keuzes ik maakte en waarom. Voor die ene dag in de week dat ik er niet was legde ik altijd iets klaar. Dat maakte het mogelijk om zonder rekenmethode te werken.

In de loop van de tijd veranderde mijn rol. Ik stond minder voor de klas. Het overzicht werd minder vanzelfsprekend. En ik merkte dat volledig zelf bouwen niet alleen vrijheid geeft, maar ook kwetsbaar is. Het vraagt continu scherpte, borging en afstemming. En is sterk afhankelijk van degene die het draagt. Daarnaast had ik altijd in mijn achterhoofd wat als ik deze school verlaat? Wat blijft er dan over? Wat kan ik achterlaten zodat mijn visie op het rekenonderwijs doorgezet kan worden. Als ze dat willen natuurlijk ;-).  

Een andere blik op methodes

In die fase kreeg ik de kans om zelf mee te schrijven aan een rekenmethode. Een methode die wél aansluit bij de doelgroep en bij hoe kinderen leren. Die kans heb ik met beide handen aangegrepen. Als je ziet waar het schuurt en je krijgt de mogelijkheid om daar iets in te veranderen, dan vraagt dat om handelen.

Ik ben een methodemaker,

maar lang niet altijd een methodevolger.
En dat zal altijd zo blijven.

Een methode kan veel bieden. Structuur, overzicht en een gezamenlijke basis. Zeker wanneer je parttime werkt of samen verantwoordelijk bent voor een doorgaande lijn. Dat was waar ik zoekende in was. Een methode kan rust geven in de organisatie en duidelijkheid in het aanbod. Denk alleen maar aan dezelfde rekentaal.

Het verschil ontstaat wanneer vakkennis de basis is. Wanneer je de leerlijnen kent. Wanneer je begrijpt hoe rekenbegrip zich opbouwt. Wanneer je ziet wat een leerling nodig heeft om een volgende stap te zetten. Dan wordt een methode wat het hoort te zijn: een hulpmiddel. Een steun in de rug. 

Met die kennis stuur jij. Je weet wanneer je verdiept, wanneer je vertraagt, wanneer je oefent en wanneer het juist tijd is om los te laten. Je ziet of een bladzijde bijdraagt aan het leerdoel of alleen de planning afvinkt. Je gebruikt de methode niet omdat het zo in het boek staat, maar omdat het op dat moment past bij wat leerlingen nodig hebben. Het doel is niet dat het werkboek uit is. Het doel is dat leerlingen voldoende, doelgerichte inoefening krijgen. En daar zit wat mij betreft de kern.

Daarom geloof ik niet meer in vóór of tegen methodes. Ik geloof in bewuste keuzes.

In leerkrachten die begrijpen hoe een leerlijn is opgebouwd. Die weten wat het doel is. En die vanuit dat inzicht bepalen hoe zij hun leerlingen daar brengen. In leerkrachten die op basis van kennis keuzes durven te maken.

Een methode kan ondersteunen.
De vakmanschap van de leerkracht bepaalt.

Tot slot

Bewust omgaan met een methode vraagt uiteindelijk om één kernvaardigheid: weten wat je doet in de les zelf. Want of je nu met of zonder methode werkt, de kwaliteit van je onderwijs staat of valt met wat je tijdens de les laat zien, zegt en doet.

In de volgende blog ga ik daarom in op een onderwerp dat essentieel is voor leren: instructie.

Doelgericht rekenen

Doelgericht rekenen

Doelgericht rekenen begint niet bij een werkblad, een spel of een methodepagina. Het begint bij de vraag: wat moeten leerlingen leren en wat is ervoor nodig dat iedereen dat leert? Dat klinkt vanzelfsprekend, maar in de dagelijkse praktijk verschuift de focus wel eens. De methode moet af, er komt een toetsperiode aan, er zijn feestdagen of themaperiodes. We zoeken naar een leuke les, een afwisselende werkvorm of “iets actievers”. Dat zijn herkenbare realiteiten. Maar ze mogen nooit leidend worden.

Zodra de vorm, de planning of de waan van de dag het doel overneemt, verliest de rekenles zijn richting.

Bij doelgericht en goed onderwijs is het precies andersom:

  • de leerlijn geeft richting
  • het leerdoel staat vast
  • en de werkvorm ondersteunt het leren

Eerst het doel. Dan pas de vorm.

Rekenen vraagt om een eigen aanpak

Rekenen is een vak met een duidelijke opbouw. Getalbegrip, bewerkingen, automatiseren, meten en meetkunde ontwikkelen zich niet willekeurig, maar in samenhang. Begrippen bouwen voort op elkaar. Wat vandaag geoefend wordt, vormt de basis voor wat morgen nodig is.

Daarom vraagt rekenen om instructie, (begeleide) oefening, verdieping én tijd en herhaling om vaardigheden te laten inslijpen. Doelgerichtheid is daarbij geen extraatje. Het is een voorwaarde.

Dat betekent niet dat je uitsluitend lesgeeft volgens één vast instructiemodel. Het betekent juist dat jij weet wat het doel is en dat jij, als leerkracht, bewuste keuzes maakt in hoe je leerlingen dat doel laat bereiken.

De rol van leerlijnen

Leerlijnen vormen voor mij het hart van goed rekenonderwijs. Ze helpen om:

  • terug te kijken: waar komen de leerlingen vandaan?
  • doelen in samenhang te zien,
  • bewuste keuzes te maken in aanbod,
  • en vooruit te kijken: waar werk ik naartoe?

Werken vanuit leerlijnen betekent niet dat alles vastligt of dat elke les strak gepland moet zijn. Integendeel.

Het kennen van de leerlijnen geeft (mij) juist vrijheid.

Vrijheid om onderwijs te creëren.

Het betekent dat je weet welke kennis en vaardigheden essentieel zijn, wat logisch voorafgaat en wanneer iets nog niet aan de orde is. Het vraagt ook dat je zicht hebt op wat er in het leerjaar vóór jou gebeurt en wat leerlingen nodig hebben voor de volgende stap.

Die helderheid geeft rust. En precies die rust maakt dat je kunt spelen met de methode in plaats van erin vast te zitten. Jij bent degene die het onderwijs vormgeeft. Dat vraagt kennis en professionele regie.

Wat doelgericht rekenen oplevert

Doelgericht werken in de rekenles zorgt voor:

  • meer grip op het leerproces,
  • scherpere observaties,
  • betere afstemming op verschillen tussen leerlingen,
  • en meer rust in je eigen handelen.

Je weet waarom je iets doet. Je kunt onderbouwen waarom een leerling dit nodig heeft. En je durft ook keuzes te maken in wat je (even) laat liggen. Dat is professioneel vakmanschap.

Tot slot

Doelgericht werken vraagt meer dan het kennen van doelen en leerlijnen. Het vraagt ook dat je bewust kijkt naar de middelen die je gebruikt en naar de plek die ze krijgen in je onderwijs. In de volgende blog ga ik in op mijn eigen beweging rondom het werken met een methode: van loslaten, naar opnieuw kiezen.

Deze blog is onderdeel van een reeks waarin ik mijn visie op rekenonderwijs deel. Vanuit doelen, leerlijnen en professionele keuzes. Samen vormen de blogs één geheel.

In de komende weken verschijnen de blogs hier en zijn ze onderling met elkaar verbonden.